Co wywołuje boreliozę i jak dochodzi do zakażenia?

Boreliozę wywołują krętki z rodzaju Borrelia, a do zakażenia dochodzi przez ukłucie zakażonego kleszcza, zwłaszcza z rodzaju Ixodes. Bakterie przedostają się do organizmu wraz ze śliną kleszcza podczas pobierania krwi. Choroba nie przenosi się bezpośrednio między ludźmi. W Polsce liczba zachorowań rośnie i obejmuje już dziesiątki tysięcy przypadków rocznie.

Czym jest borelioza?

Borelioza, nazywana chorobą z Lyme lub krętkowicą kleszczową, to bakteryjna choroba odkleszczowa wywoływana przez krętki z rodzaju Borrelia. Do organizmu człowieka bakterie wnikają w czasie żerowania zakażonego kleszcza. Po dostaniu się do skóry mogą rozsiewać się dalej po organizmie.

Nie jest to choroba przenoszona z człowieka na człowieka. Gospodarzem końcowym zakażenia jest człowiek, natomiast rezerwuarem bakterii pozostają przede wszystkim zwierzęta dzikie.

Co wywołuje boreliozę?

Etiologicznym czynnikiem boreliozy są krętki z rodzaju Borrelia. W USA głównym patogenem jest Borrelia burgdorferi, rzadziej B. mayonii. W Europie zakażenia powodują także inne gatunki z kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato. To właśnie krętki z rodzaju Borrelia stanowią bezpośrednią przyczynę choroby.

Jak dochodzi do zakażenia?

Podstawową drogą transmisji jest ukłucie zakażonego kleszcza. Kluczową rolę odgrywają kleszcze z rodzaju Ixodes, które podczas żerowania pobierają krew i jednocześnie przekazują bakterie.

W trakcie ukłucia ślina kleszcza przenosi krętki do skóry człowieka. Im dłużej kleszcz żeruje, tym wyższe ryzyko skutecznej transmisji. Największe ryzyko notuje się po ponad 24 godzinach nieprzerwanego żerowania.

Skąd biorą się zakażone kleszcze?

Rezerwuarem krętków są zwierzęta dzikie, głównie małe ssaki, którymi żywią się larwy i nimfy kleszczy. Kleszcz nabywa bakterie w czasie pobierania krwi z zakażonego żywiciela, a następnie zachowuje je podczas przechodzenia do kolejnego stadium rozwoju.

W kolejnym cyklu żerowania bakterie mogą zostać przekazane nowemu gospodarzu, w tym człowiekowi. W USA transmisji dokonują zwłaszcza nimfy i dorosłe samice podczas następnego posiłku krwi.

Które kleszcze przenoszą boreliozę w USA i Europie?

W USA zakażenia najczęściej przenoszą kleszcze czarnonogie Ixodes scapularis oraz zachodnie czarnonogie Ixodes pacificus. W Europie kluczowe znaczenie mają kleszcze z rodzaju Ixodes, które utrzymują krążenie bakterii w środowisku wraz z odpowiednimi żywicielami zwierzęcymi.

Skuteczność przenoszenia zależy od tego, czy dany kleszcz wcześniej nabył Borrelia od zakażonego żywiciela i jak długo żeruje na człowieku.

Dlaczego czas żerowania kleszcza ma znaczenie?

Ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem pobierania krwi przez kleszcza. Najczęściej dochodzi do zakażenia po dłuższym żerowaniu zakażonego kleszcza, gdy liczba bakterii przekazywanych ze śliną wzrasta. Największe zagrożenie opisywane jest po upływie ponad 24 godzin żerowania.

Mechanicznie sprowadza się to do tego, że wraz z upływem czasu bakterie mają większą szansę wejścia w kontakt z tkankami skóry i zainicjowania kolonizacji, po czym mogą rozsiewać się dalej.

Gdzie ryzyko zakażenia jest największe?

Najwięcej zakażeń występuje tam, gdzie współwystępują liczne zakażone kleszcze oraz odpowiednie rezerwuary zwierzęce. Gęstość populacji kleszczy z rodzaju Ixodes i udział zakażonych osobników determinują łączne ryzyko kontaktu człowieka z patogenem.

W takich warunkach łańcuch transmisji jest efektywny, ponieważ kleszcze na kolejnych etapach rozwoju mają stały dostęp do żywicieli, a człowiek jako gospodarz końcowy zakażenia może zostać ukłuty podczas ich następnego posiłku krwi.

Ile zachorowań notuje się w Polsce?

Dane krajowe wskazują na wyraźny wzrost liczby zachorowań. Zarejestrowano 17 367 nowych przypadków w 2022 roku, 25 285 w 2023 roku oraz 29 347 w 2024 roku. Trend wzrostowy utrzymał się w 2026 roku, kiedy w okresie od 1 stycznia do 31 lipca odnotowano 23 847 przypadków wobec 21 584 w analogicznym okresie 2025 roku, co oznacza wzrost o ponad 10 procent rok do roku.

Skala zachorowań potwierdza, że ekspozycja na kleszcze zakażone krętkami Borrelia pozostaje istotnym wyzwaniem zdrowia publicznego.

Czy borelioza przenosi się między ludźmi?

Nie. Borelioza nie jest chorobą przenoszoną bezpośrednio z człowieka na człowieka. Do zakażenia dochodzi poprzez ukłucie zakażonego kleszcza, a nie przez kontakt z osobą chorą.

Na czym polega transmisja przez ślinę kleszcza?

W czasie żerowania kleszcz wprowadza do skóry gospodarza swoją ślinę, która zawiera krętki Borrelia. Ślina kleszcza jest nośnikiem patogenu i to z nią bakterie dostają się do skóry, po czym mogą rozprzestrzeniać się w organizmie.

Ten mechanizm sprawia, że wektor, jakim są kleszcze z rodzaju Ixodes, jest niezbędnym ogniwem łańcucha zakażenia. Bez kontaktu z zakażonym kleszczem transmisja nie zachodzi.